สมองเสื่อมเกิดได้จากสาเหตุหลายอย่าง การที่สมองเสื่อมได้นั้นเป็นผลจากเนื้อหรือเซลล์สมองในส่วนที่เกี่ยวข้องกับความจำ พฤติกรรม บุคลิกภาพ มีจำนวนลดลงทำให้เซล์สมองที่เหลืออยู่ไม่สามารถทำงานได้ตามปกติ จึงเกิดอาการบกพร่อง ทางความสามารถของสมองขึ้น  สาเหตุโรคสมองเสื่อมที่พบบ่อยๆได้แก่

1. การเสื่อมสลายของเซลล์สมอง (Degeneration) เช่น โรคอัลไซเมอร์ โรคพาร์กินสัน
2. ปัญหาหลอดเลือดสมอง (ตีบ ตัน หรือแตก) (Vascular dementia) ทำให้เนื้อสมองตายหรือขาดเลือด ซึ่งพบบ่อยในประเทศไทย
3. การขาดวิตามินบางชนิด เชน การขาดวิตามินบี 12 การขาดโฟลิกเอซิดหรือกรดโฟลิก
4. การติดเชื้อในสมอง เช่น ซิฟิลิส ไวรัสเอชไอวี (ไวรัสที่ทำให้เกิดโรคเอดส์)
5. การแปรปรวนของเมตาโบลิกของร่างกาย เช่น ต่อมธัยรอยด์ทำงานมากหรือน้อยไป
6. การกระทบกระเทือน กระแทกเสมอๆ เช่น นักมวย
7. เนื้องอกในสมอง โดยเฉพาะส่วนหน้าของสมอง ( Frontal lobe)
8. ช่องในสมองขยายใหญ่จากน้ำเลี้ยงสมองคั่ง ( Normal Pressure Hydrocephalus หรือ NPH)
9. ยาหรือสารที่เป็นพิษ โดยเฉพาะยาที่มีผลต่อการทำงานของสมอง
10. การอักเสบของหลอดเลือดสมอง เช่น (Temporal Arteritis)

สมองเสื่อมเป็นแล้วรักษาหายหรือไม่?

สาเหตุโรคสมองเสื่อม บางอย่าง สามารถรักษาให้หายได้ เช่น

• ขาดวิตามินบี 12
• ต่อมธัยรอยด์ทำงานผิดปกติ (ต่ำ/สูง)
• ยาบางชนิด
• ช่องในสมองขยายใหญ่เนื่องจากน้ำเลี้ยงสมองคั่ง

ในรายที่มีสาเหตุโรคสมองเสื่อมจากการเสื่อมของสมองและหลอดเลือดของสมอง ไม่สามารถรักษาให้หายขาดได้ แต่การรักษาอาจชะลอความเสื่อมและช่วยคงคุณภาพชีวิตที่ดีกว่า

แนวทางการดูแลผู้ป่วยสมองเสื่อม

• รักษาสาเหตุที่แก้ไขได้
• ดูแลรักษาโรคอื่นๆ ที่พบในผู้ป่วย ผู้ป่วยอาจจะมีปัญหาสุขภาพอื่นๆ ร่วมด้วย เช่น ปวดเข่า โรคหัวใจ จะต้องให้การรักษาที่เหมาะสม
• ดูแลรักษาปัญหาพฤติกรรม ผู้ป่วยจะมีปัญหาพฤติกรรมที่เปลี่ยนไป ไม่เป็นตัวเขาอีก หรือประพฤติตัวแปลกๆ ทำให้ญาติโกรธและไม่เข้าใจ  ต้องทำความเข้าใจญาติและปรับสิ่งแวดล้อมมาเพื่อช่วยผู้ป่วย  การสื่อสารกับผู้ป่วยสมองเสื่อมอย่างเข้าใจและถูกวิธีสามารถลดปัญหาความขัดแย้งได้มาก
• ดูแลรักษาอาการซึมเศร้า
• พิจารณาการใช้ยาในผู้ป่วยบางราย การใช้ยาจะทำให้อาการของโรคชะลอลง ทำให้สามารถทำกิจวัตรประจำวันได้ดีขึ้น และอยู่ร่วมกับครอบครัวอย่างมีความสุข
• จัดบ้านและกิจวัตรประจำวันให้ใกล้เคียงของเดิม
• อาหารเหมาะสม
• การออกกำลังกาย

โรคสมองเสื่อมพบบ่อยแค่ไหน? ในคนไทยพบประมาณ 11% ของคนอายุมากกว่า 60 ปี (เอาคนตั้งแต่อายุ 60 ปีขึ้นไปมารวมกันจะพบ 1 คนใน 10 คน) ยิ่งอายุมากขึ้นจะมีโอกาสเป็นมากขึ้นเรื่อยๆ

อุบัติการณ์การเกิดสมองเสื่อม

• กลุ่มอายุ  60 -64 ปี  พบโรคสมองเสื่อม   1 % ของประชากร
• กลุ่มอายุ  65 -69 ปี  พบโรคสมองเสื่อม   2 % ของประชากร
• กลุ่มอายุ  70 -74 ปี  พบโรคสมองเสื่อม   4 % ของประชากร
• กลุ่มอายุ  75 -79 ปี  พบโรคสมองเสื่อม   8 % ของประชากร
• กลุ่มอายุ  80 -84 ปี  พบโรคสมองเสื่อม  16 % ของประชากร

จากข้อมูลข้างต้น จะเห็นว่า มีโอกาสพบผู้ป่วยรายใหม่เพิ่มขึ้นตามอายุที่มากขึ้น  ดังนั้น ถ้านำคนอายุมากกว่า 85 ปีมารวมกัน จะพบผู้ป่วยสมองเสื่อมถึง 1 ใน 3 คน

สมองเสื่อมคือ ภาวะที่สมองทำงานลดลงกว่าเดิม (จากสมองที่ดีแล้วเลวลง) ทำให้ความรอบรู้ ความจำ ความคิด การตัดสินใจเปลี่ยนไปในทางที่เลวลงร่วมกับมีการเปลี่ยนแปลงของนิสัย ความประพฤติ และบุคลิกภาพ ซึ่งไม่ได้เป็นมาแต่กำเนิด และมีความรุนแรง จนกระทบกระเทือน กับการใช้ชีวิตประจำวัน

เกณฑ์การวินิจฉัยโรคสมองเสื่อม

ผู้ป่วยจะต้องสูญเสียความสามารถ/ความรอบรู้ของสมองหลายๆด้าน โดยต้องมีความจำเสื่อม และมีความบกพร่องอย่างน้อยอีกหนึ่งอย่าง ในเรื่องต่อไปนี้

• ความผิดปกติในเรื่องภาษา (Aphasia) : พูดไม่ถูก เรียกไม่ได้ เช่น เรียกทีวีเป็นตู้ฉายหนัง  เรียกดินสอไม่ถูกแต่รู้ว่าเอาไว้เขียนหนังสือ  ประเมินโดยส่งของให้ผู้ป่วยบอกว่า สิ่งนั้นคืออะไรหรือจากญาติบอก
• ทำกิจกรรมต่างๆ ไม่ได้ (Apraxia) : ทำไม่เป็น  ทั้งที่ประสาทรับรู้ความรู้สึกและกำลังแขนขาปกติ  และเคยทำได้มาก่อน ประเมินโดยการบอกให้ทำตามคำบอก เช่น หวีผม พับกระดาษ วาดรูปทรงเรขาคณิต
• ไม่รู้จัก ไม่รู้เรื่อง (Agnosia) เช่น ไม่รู้จักคนในกระจก พยายามไขกุญแจด้วยลวดหรือกิ่งไม้ ประเมินโดยให้หลับตาแล้วให้คลำสิ่งของ เช่น เหรียญ กุญแจ แล้วไม่บอกว่าอะไรอยู่ในมือ
• คิดวางแผนจัดลำดับไม่ได้ (Disturbance in executive functioning) เสียความสามารถเกี่ยวกับการวางแผน ความคิดเป็นลำดับขั้นตอน  เหตุผลการตัดสินใจ ความคิดในเชิงนามธรรม เช่นไม่ทราบว่าจะต้องใส่เสื้อผ้าชิ้นใดก่อน ไม่รู้ว่าต้องทำอะไรก่อนหลัง

1. ความจำเสื่อม  จะเป็นลักษณะลืมข้อมูลใหม่ที่เพิ่งได้รับ  หรือแม้แต่ข้อมูลเก่าที่มีความสำคัญมากในชีวิตก็ไม่สามารถจำได้เลย เช่น ถามซ้ำๆ ว่ากินข้าวหรือยัง ทั้งที่เพิ่งถามไป  ในผู้สูงอายุนั้นความหลงลืมดูเหมือนจะเป็นเรื่องธรรมดา  แต่จะไม่บ่อยเท่ากับคนที่เป็นโรคนี้  และจะต้องกู้กลับหรือระลึกได้ในที่สุด
2. ไม่สามารถทำกิจกรรมที่คุ้นเคยได้  เช่น  เคยกดเบอร์โทรออกนี้ได้  แต่ตอนนี้ทำแบบนั้นไม่ได้แล้ว  หรือเล่นเกมที่เคยเล่นไม่ได้แล้ว
3. มีปัญหาในเรื่องการใช้ภาษา คือ คิดคำพูดไม่ค่อยออก คิดช้ามาก จะพูดเป็นห้วงๆ  เรียกของต่างๆไม่ถูกต้อง
4. หลงที่หลงเวลา  คิดว่าหลายๆคนคงได้ยินข่าวแบบนี้บ่อยมาก คือ ผู้สูงอายุกลับบ้านไม่ถูกเพราะลืมว่าบ้านอยู่ไหน  บางคนตื่นมากลางดึก  แล้วเก็บเสื้อผ้าใส่กระเป๋าบอกว่าจะกลับบ้าน
5. ดุลพินิจบกพร่อง  วิจารณญาณไม่ดี  จนเกิดการกระทำที่ไม่เหมาะสมได้
6. คิดหรือทำเรื่องซับซ้อนไม่ได้ เช่น การคิดเลขแบบง่ายๆ
7. วางของไม่ถูกที่ทาง เช่น วางกระเป๋าสตางค์ในตู้เย็น
8. มีอารมณ์และพฤติกรรมแปรปรวน เช่น อารมณ์ดีสลับอารมณ์ร้ายอย่างไม่มีเหตุผล
9. มีบุคลิกเปลี่ยนไปในทางตรงข้าม เช่น มีความหวาดระแวงไม่ไว้ใจคนสูง หรือจากที่เคยเป็นคนเงียบๆ ก็กลับกลายเป็นคนช่างพูด
10. หมดความคิดริเริ่มสร้างสรรค์สิ่งใหม่ ไม่มีชีวิตชีวา มีอาการซึมเศร้า ไม่กระตือรือร้น เช่น การนั่งเหม่อลอยเป็นชั่วโมง