ในการทำงานของผม  เวลาตรวจคนไข้หรือรับคนไข้ใหม่  ผมจะแอบคิดในใจเสมอ  ลุ้นว่าวันนี้คนไข้คงไม่เยอะเกินไป  เพราะคนไข้ที่เยอะเกินไปจะทำให้เกิดความอ่อนล้า และเหน็ดเหนื่อยตามมา  ที่ผมคิดเช่นนี้ไม่ได้หมายความว่าผมไม่ชอบรักษาคนไข้นะครับ  แต่ทุกอย่างต้องมีจุดพอดี  ไม่มากเกินไป  ไม่น้อยเกินไป   แต่วันนี้  ซึ่งเป็นครั้งแรกที่ผมได้ออกหน่วยแพทย์เคลื่อนที่  กลับเป็นครั้งแรกอีกเหมือนกันที่ผมอยากให้มีคนไข้เยอะๆ   ยิ่งคนล้นได้เท่าไหร่ยิ่งดี  เพราะวันนี้ผมตั้งใจจะมาทำความดีกับเค้าบ้าง

ขบวนรถตู้ 5 คัน ของเหล่าอาสาสมัคร  นำทีมโดยอาจารย์เลิศฤทธิ์ จงมั่นคงชีพ ออกเดินทาง 6.00 น.  ใช้เวลาเดินทาง 2 ชั่วโมง 45 นาที จึงมาถึงโรงเรียนวัดพุทธิสาร จ.สระแก้ว   สถานที่ตรวจคือโรงเรียน   ห้องเรียนชั้นอนุบาล 2 ถูกดัดแปลงเป็นห้องตรวจชั่วคราว  คนไข้ทยอยกันเข้ามาตรวจเรื่อยๆ   ความท้าทายของการตรวจได้เกิดขึ้น    เพราะในโรงพยาบาลใหญ่มีเครื่องมือทุกอย่างครบครัน   หากอยากได้ ultrasound  โรงพยาบาลก็มี  หากอยากได้ x-ray โรงพยาบาลก็มี   แต่ห้องตรวจดัดแปลงนี้  มีแค่โต๊ะ  เก้าอี้  กระดานดำ  และอุปกรณ์การแพทย์ไม่กี่ชิ้นที่นำมาด้วย  การวินิจฉัยโรคจึงขึ้นอยู่กับการซักประวัติและตรวจร่างกายเป็นหลัก  ความรู้และทักษะจึงถูกดึงมาใช้อย่างเต็มที่

ผ่านไปครึ่งวัน  คนไข้ 140 กว่าคน ได้รับการตรวจจากอาสาสมัครแพทย์จนหมด    ผมคิดว่าจำนวน   140 คน ถือว่าน้อยกว่าที่ควรจะเป็น  เพราะเคยได้ยินมาว่าการออกตรวจครั้งก่อนๆหน้านี้  หน่วยแพทย์เคลื่อนที่ตรวจคนไข้ถึงครั้งละ 300-400 คน   แต่ครั้งนี้น้อยก็ไม่เป็นไร  อาจถือเป็นเรื่องดี  เพราะผมได้สรุปเอาเองว่าคนในชุมชนนี้แข็งแรง ไม่เจ็บป่วยอะไร  จึงมีจำนวนแค่ 140 คน

ช่วงหลังจากรับประทานอาหารกลางวัน ก็ได้มีโอกาสนั่งคุยกับเพื่อนๆ กับพี่ๆ  และอาจารย์อาวุโสบางท่าน   วันนี้เลยได้ฟังเรื่องเล่า  หรือมุมมองต่างๆมากมาย  เป็นการคุยกันแบบเรื่อยเปื่อย  บนบรรยากาศและความรู้สึกสบายๆ เป็นกันเอง

ในอนาคต  หน่วยแพทย์เคลื่อนที่คงจะมีบทบาทน้อยลง  เพราะระบบบริการสุขภาพในปัจจุบันได้กระจายและเข้าถึงเกือบทุกพื้นที่แล้ว   ดังนั้น ก่อนที่จะหมดโอกาสสัมผัสประสบการณ์ที่มีค่าในชีวิต  หากใครไม่เคยออกหน่วยแพทย์เคลื่อนที่  ผมแนะนำว่าลองดูสักทีก็ดีนะครับ

วันที่ 3 ธันวาคม 2552 ได้มีโอกาสไปดูงานที่บ้านกาญจนาภิเษก  โดยมีคุณทิชา ณ นคร พาชมศูนย์ฝึกแห่งนี้  ก่อนมาดูงานนั้น ได้ยินว่าบ้านกาญจนาเป็นสถานพินิจเด็ก จึงจินตนาการว่าบ้านหลังนี้คงเหมือนกับคุก มีสภาพแออัด ไม่น่าอยู่สักเท่าไหร่  แต่พอมาถึงกลับพบบรรยากาศอันร่มรื่น กว้างขวาง สะอาด น่าอยู่เลยทีเดียว และที่น่าแปลกใจ คือ สถานพินิจแห่งนี้ไม่มีรั้วครับ

ที่มาของบ้านกาญจนาภิเษก เกิดขึ้นจากแนวคิดที่ต้องการสร้างสถานพินิจที่สามารถเปลี่ยงแปลงและฟื้นฟูเยาวชนให้สามารถกลับคืนสู่สังคมได้อย่างแท้จริง  ดังนั้น ทุกอย่างที่บ้านกาญจนาภิเษกจึงแตกต่างจากสถานพินิจอื่นๆ

สิทธิพื้นฐานความเป็นมนุษย์ไม่ได้ถูกริดรอน  เยาวชนทุกคนมีสิทธิในเสื้อผ้า หน้า ผม ของตนเอง  ไม่ถูกกดเหง หรือทำร้ายโดยผู้คุม  ในบ้านกาญจนาภิเษกผู้คุมมีฐานะเป็นครูที่ปรึกษา  ที่คอยดูแลด้วยความรักความเมตตา บ้านแต่ละหลังจะมีที่ปรึกษาประจำบ้าน 1 คน  ที่ปรึกษาจะสนิทกับเด็กมาก  คุยกันได้ทุกเรื่อง  เด็กที่นี่พูดถึงบ้านกันว่า “บ้านหลังหลังนี้ทำให้พวกผมหลับสบาย เพราะไม่ต้องกลัวว่าพรุ่งนี้จะต้องตื่นมาโดนทำโทษอะไร”

กระบวนการซ่อมความคิด  เป็นสิ่งสำคัญและเป็นจุดเด่นที่สุดของบ้านกาญจนาภิเษก  โจทย์ที่ยากคือ  คุณจะสอนจริยธรรมให้กับอาชญากรได้อย่างไร  ยิ่งคนที่ถูกสอนเป็นคนที่ถูกตัดสินว่ามีความผิดฐานฆ่าคนตาย  ลักทรัพย์  ข่มขืน  หรือค้ายาเสพติด  เนื่องจากกระบวนการซ่อมความคิดมีความซับซ้อนและรายละเอียดเยอะ  ไม่สามารถบรรยายรายละเอียดได้หมดในที่นี่  จึงขอสรุปสั้นๆดังนี้

หลักการซ่อมความคิด : ต้องเกิดจากเด็กเป็นผู้คิดได้เอง  เราไม่สามารถสอนตรงๆได้ว่า “ความรุนแรงเป็นสิ่งไม่ดีนะ ห้ามทำ″  เพราะการสอนตรงๆไม่ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงใดๆเลย  แต่ในทางกลับกันถ้าเด็กเป็นผู้คนพบด้วยตนเองว่าความรุนแรงเป็นสิ่งไม่ดี  จะเกิดความตระหนักขึ้นมาในใจ และไม่อยากทำ

ตัวอย่างวิธีการ : ใช้ Knowledge management คือการตีความข้อมูลข่าวสาร  โดยใช้ข้อมูลจากบทความ ข่าว หรือภาพยนตร์ต่างๆ มาทำกิจกรรมให้ชวนคิด  ฉุกใจคิด  ให้เห็นรายละเอียดของชีวิต  ความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิต   ให้เข้าใจ  เข้าถึง  สะเทือนใจกับความทุกข์ทรมานของผู้อื่น

กิจกรรมซ่อมความคิดเป็นกิจกรรมหลักที่ทำทุกวัน  เป็นกระบวนการเรียนทักษะชีวิต  เน้นรักษาจิตวิญญาณเยาวชน  เพื่อเปลี่ยนแปลงชีวิตของพวกเขา  ทุกวันนี้บ้านกาญจนาภิเษกใช้ผู้ดูแลน้อยที่สุดเมื่อเทียบกับสถานพินิจอื่น  เด็กจากบ้านกาญจนาสามารถขึ้นรถประจำทางไปศาลได้เองโดยไม่หนี   รอบบ้านไม่ต้องมีรั้ว  สิ่งเหล่านี้แสดงให้เห็นว่า กระบวนการซ่อมความคิดได้ผล  เด็กรู้จักเลือกได้ระหว่าง การหนี กับ การไม่หนี  อย่างไหนคือการเลือกคุณค่าให้กับตนเอง

สุดท้ายนี้  คนผิดต้องได้รับการลงโทษ  สิ่งที่ทำไปแล้วย่อมไม่มีการละเว้นความผิด  แต่คนผิดไม่จำเป็นต้องเป็นคนเลวไปตลอดชีวิต

ปล. ทิ้งท้ายด้วยวรรณกรรมจากเยาวชนที่ก้าวพลาด  เป็นหนังสือที่เขียนเล่าเรื่องราวชีวิตของพวกเขา

ที่ตั้งสถานพินิจ  : บ้านกาญจนาภิเษก ตั้งอยู่ที่ 103 หมู่ 2 ตำบลคลองโยง อำเภอพุทธมณฑล จังหวัดนครปฐม 73170