นิ่วในไต คือ

นิ่วในไตคือการตกผลึกของสารก่อนิ่วในไต   ส่วนใหญ่จะเป็นผลึกแคลเซียมออกซาเลต  บางครั้งอาจเป็นแคลเซียมฟอสเฟต, ยูริค หรือสารอื่นๆ  นิ่วมีหลายชนิด อาจมีขนาดต่างกัน  อาจเป็นก้อนเดียวหรือหลายก้อนก็ได้  นิ่วจะเกิดขึ้นในไตและอาจหลุดลงมาในท่อไตจนถึงกระเพาะปัสสาวะได้   โรคนิ่วในไตเป็นโรคที่พบได้บ่อยในคนทุกเพศทุกวัย  แต่ผู้ชายมีโอกาสเป็นนิ่วมากกว่าผู้หญิงประมาณสามเท่า  นิ่วสามารถเกิดได้ในทุกภูมิภาคและสภาวะอากาศ  ในประเทศไทยพบบ่อยทางภาคเหนือและภาคอีสาน

สาเหตุนิ่วในไต

สาเหตุของโรคนิ่วในไต  ส่วนมากมักไม่ได้เกิดจากสาเหตุใดสาเหตุหนึ่งเพียงสาเหตุเดียว  แต่มักเกิดจากปัจจัยเสี่ยงหลายๆอย่างร่วมกัน  เช่น

• การอยู่ในเขตร้อนที่ร่างกายสูญเสียเหงื่อง่าย  แล้วดื่มน้ำน้อย  ทำให้ปัสสาวะมีความเข้มข้นสูงขึ้นและเกิดเป็นตะกอนนิ่ว
• การรับประทานอาหารบางอย่างเป็นประจำ เช่น อาหารที่มีแคลเซียมสูง  โปรตีนสูง  โซเดียมสูง  เป็นต้น  อย่างไรก็ตามการรับประทานอาหารจะถือเป็นปัจจัยเสี่ยงเฉพาะในผู้ที่มีปัจจัยเสี่ยงอื่นๆอยู่แล้ว  ดังนั้น ผู้ที่แข็งแรงปกติการรับประทานอาหารจึงไม่มีผลต่อการเกิดโรค
• ผู้ที่มีความผิดปกติโดยมีภาวะยูริกในเลือดสูง เช่น ผู้ป่วยโรคเกาต์ โรคมะเร็งระหว่างได้รับเคมีบำบัด
• การรับประทานยา เช่น ยากันชักไดแลนติน  (dilantin) เป็นต้น

อาการนิ่วในไต

นิ่วในไตอาจเป็นสาเหตุของอาการเจ็บปวดอย่างรุนแรงหรือเจ็บปวดเล็กน้อยก็ได้    ถ้านิ่วเคลื่อนที่ไปในท่อไตก็สามารถทำให้เกิดอาการปวดได้เช่นกัน  อาการปวดมักจะเป็นที่บริเวณของหลัง  สีข้าง  อาการปวดอาจร้าวไปท้องน้อยหรือขาหนีบเป็นพักๆ  อาการอื่นๆได้แก่  ระคายเคืองเวลาปัสสาวะหรือปัสสาวะขัด  ปัสสาวะเป็นเลือด  หรือมีเม็ดทรายปนออกมากับปัสสาวะ   คลื่นไส้ อาเจียน

การตรวจวินิจฉัยโรคนิ่วในไต

การตรวจวินิจฉัยขั้นต้นในผู้ป่วยที่สงสัยโรคนิ่วในไต มีดังนี้

• การตรวจปัสสาวะเพื่อตรวจหาเม็ดเลือดแดง  การตรวจปัสสาวะยังช่วยให้ข้อมูลด้วยว่า ผู้ป่วยมีการติดเชื้อของระบบทางเดินปัสสาวะร่วมด้วยหรือไม่
• ตรวจภาพถ่ายรังสีหรือภาพถ่ายรังสีแบบฉีดสี เพื่อหาตำแหน่งของก้อนนิ่ว

การรักษาโรคนิ่วในไต

การรักษาขึ้นอยู่กับขนาดและตำแหน่งของนิ่ว  นิ่วส่วนใหญ่มีขนาดเล็กและสามารถหลุดออกมากับปัสสาวะได้เอง   กรณีนิ่วไม่สามารถหลุดเอง  พิจารณาให้การรักษาได้หลายวิธี ดังนี้

• การใช้เคลื่อนสลายนิ่ว (Extracorporeal shockwave lithotripsy หรือ ESWL)  โดยการใช้คลื่นเสียงความถี่สูงกระแทกให้เม็ดนิ่วแตกเป็นผงขนาดเล็กลงและหลุดผ่านไปได้เอง
• การส่องกล้องทางท่อไต (ureteroscope)  การส่องกล้องจะผ่านจากท่อปัสสาวะ, กระเพาะปัสสาวะ  และท่อไต  แล้วจึงใช้อุปกรณ์ในการสลายนิ่ว
• การส่องกล้องทางผิวหนังเพื่อทำการรักษา (percutaneous)  เป็นการส่องกล้องทางผิวหนังผ่านด้านหลังเพื่อทำการสลายนิ่ว  มักใช้เมื่อมีข้อบ่งชี้ทางการแพทย์
• การผ่าตัดแบบเปิด (open surgery)  เป็นทางเลือกในการรักษาหากวิธีอื่นที่กล่าวมาข้างต้นไม่ประสบผลสำเร็จ

การป้องกันการเกิดนิ่ว

การดื่มน้ำสะอาดให้เพียงพอ  การทำให้ปัสสาวะเจือจางเพียงพอ ต้องมีปริมาณปัสสาวะ 2 – 2.5 ลิตรต่อวัน   โดยดื่มน้ำวันละ 2-3 ลิตร  อย่างสม่ำเสมอตลอดทั้งวัน  ชนิดของน้ำที่ดีนั้นควรเป็นน้ำที่ไม่มีเกลือแร่ผสม

ปัสสาวะเป็นเลือด คือ การที่มีเม็ดเลือดแดงปนออกมากับปัสสาวะ แบ่งเป็น 2 ชนิด   ชนิดแแรก คือ ปัสสาวะเป็นเลือดที่สามารถมองเห็นได้ด้วยตาเปล่า  ผู้ป่วยจะเห็นสีปัสสาวะเปลี่ยนเป็นสีแดง ชมพู หรือสีโค้ก   ส่วนชนิดที่สองคือ ปัสสาวะเป็นเลือดที่เห็นได้จากกล้องจุลทรรศน์  ซึ่งผู้่ป่วยจะเห็นปัสสาวะเป็นสีใสเหมือนปกติ   ทั้งสองกรณีจำเป็นต้องได้รับการตรวจเพื่อหาสาเหตุต่อไป

ปัสสาวะเป็นเลือด มีอาการอย่างไร

ผู้ป่วยจะมีอาการ คือ ปัสสาวะเปลี่ยนสี  ส่วนมากมักไม่มีอาการปวดร่วมด้วย  สีที่เปลี่ยนอาจเป็นสีแดง สีชมพู สีเข้มเหมือนน้ำปลาหรือน้ำโค้ก  สีที่เปลี่ยนเกิดจากการที่มีเม็ดเลือดแดงปนอยู่ในปัสสาวะ  การที่เห็นปัสสาวะเป็นสีแดงไม่ได้หมายความว่ามีเลือดออกเป็นจำนวนมาก  เพราะปริมาณเม็ดเลือดแดงเพียงเล็กน้อยก็สามารถเปลี่ยนสีปัสสาวะให้ผิดปกติได้

สาเหตุของการปัสสาวะเป็นเลือด

อวัยวะที่สามารถเป็นสาเหตุของการปัสสาวะเป็นเลือด ได้แก่  ไต  ท่อไต  กระเพาะปัสสาวะ  ต่อมลูกหมาก  และท่อปัสสาวะ   โดยโรคที่เกิดความผิดปกติของอวัยวะเหล่านี้มีหลายสาเหตุที่ทำให้ปัสสาวะเป็นเลือด  โชคดีที่สาเหตุส่วนใหญ่ไม่เป็นอันตรายถึงชีวิต  สาเหตุที่พบได้บ่อย คือนิ่วที่ไตและการติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ  สาเหตุที่ทำให้ปัสสาวะเป็นเลือดในคนไข้ที่อายุมากกว่า 50 ปี คือต่อมลูกหมากโต  มีคนไข้จำนวนน้อยที่มีปัสสาวะเป็นเลือดโดยไม่ทราบสาเหตุ   สรุปสาเหตุที่เป็นไปได้มีดังนี้

• นิ่วในไต  นิ่วในท่อไต  นิ่วในกระเพาะปัสสาวะ
• ต่อมลูกหมากโต
• ติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ
• มะเร็งกระเพาะปัสสาวะ
• ไตอักเสบ
• โรค sickle cell anemia
• อุบัติเหตุกระทบกระแทก
• ยาบางชนิด เช่น แอสไพริน เป็นต้น
• ออกกำลังกายมากเกินไป

สาเหตุที่อันตรายต่อชีวิตได้แก่ มะเร็งกระเพาะปัสสาวะ  มะเร็งที่ไต  ภาวะอุดกั้นที่ไต

ข้อมูลที่แพทย์ต้องการทราบจากผู้ที่มีอาการปัสสาวะเป็นเลือด

• นำยาที่รับประทานทุกชนิด รวมทั้งวิตามิน และยาบำรุงต่างๆ ไปพบแพทย์ด้วย
• ขณะปัสสาวะมีอาการปวด แสบขับหรือไม่
• เคยมีอาการมาก่อนหรือไม่
• ปัสสาวะเป็นเลือดช่วงไหนของการปัสสาวะ   เช่น  ปัสสาวะเป็นสีแดงตลอดการปัสสาวะ   ปัสสาวะเป็นสีแดงเฉพาะช่วงท้าย หรือช่วงเริ่มต้นของการปัสสาวะ  เป็นต้น
• มีลิ่มเลือดปนหรือไ่ม่  ลักษณะเป็นอย่างไร
• สูบบุหรี่หรือไม่
• เคยได้รับการการฉายรังสี รักษาโรค มาก่อนหรือไม่
• ลักษณะงาน มีความเสี่ยงต่อการสัมผัสสารเคมีหรือไม่

การตรวจวินิจฉัย ปัสสาวะเป็นเลือด

โดยปกติจะทำการตรวจวินิจฉัยโดยการฉีดสี (Intravenous pyelogram) และการส่องกล้อง (cystoscope)  การฉีดสีเป็นการ x-ray  เพื่อดูไต  ท่อไต  โดยการฉ๊ดสารทึบแสงเข้าเส้นเลือดเพื่อเห็นทางเดินปัสสาวะ  บางครั้งคนไข้อาจมีอาการแพ้สารทึบแสงทำให้ต้องเปลี่ยนเป็นการอัลตราซาวด์แทน

การส่องกล้องจะทำให้แพทย์สามารถเห็นกระเพาะปัสสาวะได้โดยตรง  โดยคนไข้จะยังรู้สึกตัวอยู่ขณะส่องกล้อง   วิธีการคือให้คนไข้ขึ้นขาหยั่ง  ให้ยาชา  และทำการส่องกล้องผ่านเข้าไปทางช่องปัสสาวะเพื่อตรวจดูกระเพาะปัสสาวะ

การรักษาปัสสาวะเป็นเลือด

การรักษาปัสสาวะเป็นเลือดขึ้นกับสาเหตุ  เช่น ติดเชื้อทางเดินปัสสาวะให้การรักษาด้วยยาฆ่าเชื้อ, นิ่วในไตมีการรักษาหลายวิธีเช่นการผ่าตัด  การกินยา  การสลายนิ่ว (ESWL) เป็นต้น  การสูญเสียเลือดทางปัสสาวะมักเสียเป็นปริมาณน้อย ไม่ทำให้เกิดปัญหา   สำหรับผู้ป่วยตรวจแล้วไม่พบความผิดปกติ  ก็ไม่จำเป็นต้องได้รับการรักษา  ให้ติดตามเป็นระยะต่อไป